Saturday, June 23, 2018

FIFA 1994 WORLD CUP PHULLEN AH ROPUI TAKIN KAN DAWNG


FIFA World Cup vawi 15-na 1994 World Cup kha June ni 17 aṭanga July ni 17, 1994 chhung khan khawvela Football thiam zual ram 24 ten America ramah an khel a nih kha. Kha ‘94 World Cup khan, a hma a World cup lo awm tawhte chu kawng hrang hrang a rawn khumin, World Cup Record tam tak a siam a nih kha. Mahse, chu lam chu sawi tam vak lovin, Phullen in kan lo dawn dan lam kan thlur deuh zawk ang.

Kha FIFA ‘94 World Cup kha Phullen in kan khuaah ngei FIFA World Cup kan hmachhawn hmasak ber a nih laiin, kan ngaihsan Maradona hun hnuhnung a ni tlat mai a, a hrilhhaithlak ang reng hle. Chutihlaiin, Germany – East leh West inzawm hnua World Cup an khelh leh hmasak a nih thute, USSR keh darh hnua Russia anga an tel vawikhatna a nih thute, Colombia player nungchang ṭha “the Gentleman” tia an koh fiam, anmahni lama a tih goal vanga an kah hlum tak Andrés Escobar chanchinte, Bebeto nau awih dan zir velte pawh kha, sawi tur a tam a, sawi zui lo mai ang.

World Cup thleng tur khan FIFA chuan khawvel ram ropui USA kha Ni 4 July 1988 daih tawh khan a thlang fel diam tawh a. Chutihlaiin, World Cup Committee Phullen erawh chuan chawpchilh takin Upa J.Ngurchhawna Kawt (Pu Ngura Stadium), Diakkawn, Phullen chu a thlang ve hmiah thung. USA ah chuan khawpui 9 ah khelin World Cup history ah a vawikhat nan Indoor stadium (Pontiac Silverdome Stadium) ah te khelh a ni a. Kan khua Phullen ah erawh Pu Ngura Stadium ah Opening atanga Closing thlengin nghah tluan parh a ni thung. A thlengtu Upa J. Ngura te hian an tlin hle a, an inpekna a chhuanawm ngei mai.

Opening Ceremony te kha aw! June ni 17 a Chicago's Soldier Field, USA ah President Bill Clinton-a hovin, Germany Chancellor Helmut Kohl te, Oprah Winfrey te nen ropui taka hman a ni a. Diana Ross-in zai paha field dung zuia tlanin, goal ruakah ball pet luh ṭhelhin, Goal ban a rawn tlu der vel a, chumi hnuah Opening Ceremony Dawhsan (Dais) mawi eltiang mai chu a rawn hawng a nih kha. Khatih lai khan Phullen lamah pawh kan VCP thar (June ni 3, 1994 khan VC Election result puan a ni) Pu R. Lalchhanhima te, VC member Pu C Lalfamkima (RIP) te nen Pu Ngura Stadium, Diakkawn ah World Cup kha phur takin kan lo hawng ve a nih kha.

Han sawi zau hret ila. Khatia, World Cup khel tura Football thiam zual ram 24 te an inzir tluk tluk lai leh a thleng tur leh a en tura Khawvel a inpuahchah mup mup lai khan, keini khua Phullen pawh kha nasa takin kan inpuahchah ve a. Hlo thlawh lai, hna tul lai a ni a, a hmuna USA a en tura kalchilh hman lo kan tam bawk si avangin Phullen chuan kan pualin World Cup Committee din a, Upa J. Ngurchhawna Stadium a World Cup nghah mai kha a rel ta kha a ni a. Khami ṭuma World Cup Committee Phullen te chu hengte hi an ni-

1. Chairman : Pu C. Lalfamkima (VC Member)
2. Vice Chairman : Pu Zahruaia (Khawtlang pa rawn)
3. Secretary :  Pu J. Pachhunga (YMA hruaitu hlun)
4. Asst Secy : Pu KC Zahmingthanga (YMA hruaitu hlun)
5. Treasurer :  Pi Lalramliani (MHIP hruaitu hlun)
6. Fin. Secy : Pu YS Singh (High School Teacher)

World Cup hi thlen mai mai a harsa a. Kan dawn vawikhatna a ni bawk nen, World Cup Committee Phullen pawh a ṭang hle a. Fur lai a ni a, World Cup Committee Phullen chuan a hmun (Pu Ngura Stadium) ngei a World Cup entute chu ruah do lo a, hul phianga inkhel entir ngei a tum tlat a. Pu Ngura Stadium chu cheiṭhain, Hulhliap (Pandal) zau zet mai a zar hluap mai a. Stadium a diak lutuk loh nan Thingphek in a dawh kang bawk a. Chutah chuan YMA thutthleng engemaw zat rem khah vek a ni a, VIP te leh a thlengtu te ṭhutna tur bikte siam vek a ni.  USA, Pasadena hmuna Rose Bowl stadium chu tiat lo mahse, entu engemaw zatte chu berh lo leh hul phianga awm thei tura duan a ni a. Mahse the Greatest Show on Earth a ni miau a, USA ang bawkin Pu Ngura Stadium hulhliap hian a daih seng bik meuh lo a ni.

World Cup meuh thleng tur chuan mamawh a tam a, FIFA atangin pawisa dawn a nih loh avangin Sponsorship zawn a ni a. Kha 1994 World Cup Phullen, main Sponsor atan khan Food & Civil Supply Deptt, Aizawl chu, anmahni dil leh hriattir lawkna pawh awm em em lem lovin, thlan an ni tawp a. F&CS hotupa kan tlangdunga lo zin remchang hlauh chu lehkha hawn tir nghal a ni a. Main sponsor hnenah hian, Phullenin tluang taka World Cup kan thlen theih nan leh inkhel en a khaihlak loh nan Generator a hman tur Petrol dil a ni a. F&CS Deptt lam pawh, World Cup meuhin sponsor tura sawm an ni chu an lawm thiamin an hlimpui hle a ni awm e. World Cup atan hian Petrol Litre 20 zet min rawn pek bakah, World Cup Committee te Thingpui lumna vel senso turin pawisafai Rs 200 (za hnih) zet min rawn pe bawk a ni. Main sponsor chungah hian World Cup Committee a lawm hle a ni.

Khawvel huap thil a ni bawka, main sponsor bakah sponsor tu dang pawh an awm nual a. Kohhran pawh an bang thei bik lo. 1994 World Cup Phullen atan hian Phullen Presbyterian Kohhran chuan Generator a thawh a. Tin, kan BDO chhuan em em Pu K.Lalthawmmawia MCS (tuna IAS nit a) khan a Generator a thawh bawk a. Kan mamawhna hriain, kan khawchhuak mi tangkai Pi Lalenghluni Zarkawt  chuan a Generator min hman tir bakah YMA neih zui turin min pe zui bawk. Tin, World Cup enna Pu Ngura TV a chian loh karlaka hman turin kan Bialtu Pastor (Presbyterian) Rev A.K Dawia chuan a TV chu a thawh hmiah bawk. World Cup Committee Phullen in hnehsawh taka 1994 World Cup a dawn dan hian fak a hlawh hle a. Mizoram chanchinbu lian Vanglaini meuh pawhin a chhuah chhawng hial a nih kha.

World Cup Committee Phullen khan ruahmanna siam leh mipui han chawh phur kha an thiam em em mai a. TV lama Commentator aimaha zei leh ngaihthlak nuam zawkin Pu Ngura Stadium aṭang khan Aurinna hmangin Live Comment neih thin a ni a. Khami ṭuma commentator te kha YMA lama kan mi chhuanvawr Pu KC Zahmingthanga leh Pu J Pachhunga te an ni nghe nghe a. Kan khaw chhung Tournament vela lo comment thang an ni bawk a, an zeiin an hna an tlin ngei mai. Mahni ṭawng ngeia World Cup comment ngaihthlak kha mipui ten kan tangkaipuiin, a hlimawm tak zet. Mizo ṭawng ngeia World Cup Live comment pe hmasa ber kan ni hial mai thei.

Pu Ngura stadium-a Commentator te khan an tlin em em a, a karlaka fakna lo langte nen lam khan Mizo tawngin an let a, ngaihnawm leh hlimawm tak takin an comment zui zar zar zel a. Puan tur ṭul an puang zung zung bawk a. FIFA lamin inkhelh dan tur Fixture a siam sa te kha, tunlai angin ziaka hmuh mai mai tur la awm ve hek lo, FIFA in inkhel tur ram leh an inkhelh hun a ruahmante chu, Phullen World Cup Committee in a ruahman angin Commentator te chuan mipui hmaah chuan thiam takin an puang mai ṭhin a. Zan reiah te khelh a nih avangin mipui kan rim ve hle a. Knockout stage chinah zan zawn zat ni lo va, zan awl a awm ta zeuh zeuhte kha, mipui kan chauh lutuk loh nana Phullen World Cup Committee in a ruahman a nih thute chu aurinna hmangin hlimawm takin an puang zel a. Nu leh pa tam tak chuan kha ruahmanna kha ṭha an tiin, Phullen World Cup Committee te an fak thin hle.

Tin, July ni 6 kha MHIP Day a ni a. World Cup lai ni mahse, MHIP members ten hlim taka Day an hman theih nan, inkhel awm tir lovin World Cup chu chawlh lailawkpui a ni anga, Ni 8 zanah chum zawm leh a nih tur thu Phullen World Cup Committee Secretary in Pu Ngura Stadium mipuite hriat tura an puang chiah mai phei kha chu MHIP member te pawh an lawm hle. Group Match a zo a, Round of 16 khelh hma chawlh lailawk awm, MHIP Day nen a lo in nang kha, Phullen World Cup Committee ten thiam takin MHIP Day vanga awl tir angin an puang a. MHIP member tam takin World Cup Committee te ruahmanna that zia leh MHIP te an ngaihpawimawh zia hahipin an sawi zui a ni.

World Cup huaihawttu FiFA leh World Cup Committee Phullen te kha, mahni tawkah an buai em avangin mahni seh seh mual hranah tiin, an inrawn tawn lutuk lem lo a. Ruahmanna engkim peih a nih hnuah FIFA hnenah chuan Phullen in World Cup kan thlen dan chungchang chu World Cup commttee Phullen hmingin ziaka thawn a ni a. English leh French ṭawng a thehluh tum a ni na a, Phullenah French ṭawng thiam kan awm mai loh avangin English chauh a thawn a ni ta a. Hei pawh hi Dak a thawn a ni a, a thleng chiah em tih hriat zui a ni ta lo.

World Cup Phullen a buaithlak deuh ber chu, mipui khati zat fuankhawmin TV hmai zim ve tak mai kan thlir ṭhup kha a ni. A hnunglama Nuho ding leh duhberte nena a thim chin deuha dingte phei kha chuan, TV kha an hmu thei kha a ni deuh mai a. A sen lamin an ti goal leh tawh tih vel kha a tam zawk sawi dan a ni. Mahse, World Cup boruak hi chu a namai lo a, heng players lar tak tak – Maradona, Carlos Valderrama, Bebeto, Cafu, Claudio Caniggia, Gabriel Batistuta, Jürgen Klinsmann, Lothar Matthäus, Rudi Völler, Oliver Kahn, Josep Guardiola (Coach lar ni ta), Luis Enrique (coarch lar ni ta), Paolo Maldini, Roberto Baggio, Gianfranco Zola, Roy Keane, Ronald Koeman, Frank Rijkaard, Dennis Bergkamp, Edwin van der Sar leh rawl thar duhawm Ronaldo (Brazil) te pawh kha an hming kan lam ri ve nak nak thin a.

Kan han tang tak tak kha chu, mahni khaw A-Team a substitute pawh ni pha ngai hlei lo khan, players ropui leh lar tak tak, match khata Goal 5 khung thei Oleg Slanko te leh top scorer a nih pui Bulgaria thiampuipa Hristov Stoichkov te bakah Top Scorer ni pha lo chunga Best Player ni thei Romario te, Silver ball dawngtu Italian striker hmingthang Roberto Baggio te, Best Young Player Marck Overmars te leh Champion Team captain Dunga te, football thiam chungchuang Maradona te pawh kha, kan duh khawp lo lek lek fo thin a. Kan lo au nasa in, tih dan tur kan lo hrilh ve nasa thin a nih kha. Maradona mawlh mai kha, damdawi vangin hnawhchhuah a ni ta mai kha kan va ui hlawm tak em!

Kan khua hi Lo nei a eizawng, thalai pang dam tan in a awm zahthlak an tih thin na khua. Feh kawnga Beramno leh Halleluiah Chorus sa liam vung vung thin kan ni a. Hlo tlawh lai a ni a, zing dar 3 hnu lamah te inkhelh a zawh pawhin, a tukah feh a kham ngai chuang lo a. Tlai var zak zak mah se, feh kha thulh tumna an nei lo. Nl V. Lalramhluni (Tuna Teacher nit a) te thianho inlawm pawh, hlo thlawh hmain an inbual harh phawt zel a ni awm e. World Cup inkhel hmaih miah chuang lovin Hnuhpuite kha kan thlo zo thak hlawm a ni.

Ni 17.7.1994, Final zan mawlh mai kha. Khawtlang mipui ten hnuhpui kan thlo zo tawh bawk nen, engto em em awm lovin Pu Ngura Stadium kan pankhawm a, kan phawklek a ni ber mai. Qualifying round a tling hram hram Brazil leh goal inthlauhna hmanga Group stage paltlang hram hram Italy ten Final an khel a nih kha. An thiam tih inhre tawn, chak loh hlau fimkhur lutuk khan inkhel a ti hmuhnawm loh lek lek zawk hial. World Cup final a hun pangngai leh hun pek belh thleng, Minute 120 chhunga Goal luh miah loh vawi khatna a ni a, a vawi khat nan Penalty hmangin World Cup Final chakzawk zawn a ngaih phah ta a nih kha.

Kha Penalty kha Champion leh champion loh hriltu a ni leh zual a, a boruak sang ngei mai! Romario leh Roberto Baggio te mitthlaah an lo lang zut zut a. World cup super star Roberto Baggio an Italy tan Penalty a’n pet over tlat mai kha a va pawi tak em!  Italy ṭantu leh Banbun a Baggio hming lo phiar a, lo bun ve far tute mittui a hnam. Brazil erawh an thiampuipa Romario ten an khung zat zat mai si a, 3-2 a chakin World Cup vawi 4 Champion thei awm chhun an nih phah ta a ni.

World Cup lai khan, inkhelh zan apiangin thawhkhawm lakkhawm thin a ni a. Chu chu Petrol man leh tul dangah hman thin a ni a. Kan khaw nu leh pa thenkhat phei chuan World Cup kha keimahni chauhin kan dawng tak tak emaw an ti tak tak a. Vengthlang nula pakhat phei chuan Mikhual lo thleng har lutuk kha a lo mangang hman hial a ni. Mipui inpekna a tha hle a, inkhelh en zawh apiangin stadium seat (Thutthleng) kha Community hall ah dah fel leh thlap zel a ni.

Kum 1994 World Cup zet kha chuan khawtlang mipui min chiah hneh hle a. Inkhel zawng zawng enkim vek an awm nual a. Chung zingah chuan MHIP member senior Pi Lalsangi (RIP) te leh Pi Laltluangi te pawh an tel a ni. Kha World Cup zet kha chu, FIFA World Cup history ah leh Phullen History ah World Cup ropui ber ti a chhal a ni reng tawhin a rinawm.

Buata Bawihtlung



Wednesday, January 24, 2018

ZORAM TLUANA MI RIANGVAI THANGTEEKA

Buata Bawihtlung

Thangteeka hi rualban lo, chhungkhat laina sawi tur pawh nei lo, ringvai a ni a. A nu leh pa hming takngial pawh a hre lo a. A pian kum erwh Thli chhe tleh kum tih an hria a ni awm e.


Amah hi Piangsual, Ke lek lam deuh a nih avangin a thatlai deuh pawhin kal pangngaiin a kal hlei thei lova. A kawng kal hi tlan deuh reuhin a petek euh euh thin a ni. Tum khat chu Aizawlah miin Pheikhawk an lo pe a, a Pheikhawk thar bun chuan Durtlang lamah a kal ta a, Durtlang a thlen chuan a Pheikhawk thar chu a chhip a pawp hman tawh a ni.  Ratu lam tlangdung a zin tum pawhin, kawng lakah Sakei nen an in tawk hlauh mai a ni awm e. Sakei chu kawngsir kawrah a zuang lut ta daih a, Thangteeka hlau lutuk petek chuan Sakei zuan luhnaah tak a petek lut zui ve a ni awm a, chumi tum chuan a damlo zui deuh reng nghe nghe a, tun thlengin Thangteeka leh Sakei zuan thlakna tiin an la sawi thin.  Chutianga ke dik lo chu a ni a, a lainatawm hle.

Chutiang a ni chunga kawng mumal lo leh fur khaw chhe tak tak karah pawh, khaw hrang hrang a tlawh kual reng tho a. Mi ten mak an ti hle thin a, Sapuiin a hruai thin a nihte an ring hial thin. Hmun thenkhatah chuan naupangten an lo chhaih nawmnah chang pawh a tam a, chutih rualin, amah lainata, duhsaktu pawh a tawng ve zel bawk. Phullen pawh a lo tlawh ve tawh thin a ni ngei ang Khawnbawl Upa Pu Hrangphunga, Pu Tlanhnuna pa te nen pawh an in hre tha hle a, tin Pu Khuanghnuna pi (a nu nu)  Pi Tlingzovi te nen pawh an in hre hle a ni.

Chutianga khaw hrang hranga a awm kual hnu chuan Phullen chu nuam a ti hle a ni ang, Phullen a thih a, Phullen a lunghah a duh thu chu a sawi a. Chutia Thangteekan Phullena Lunghah a duh tih an hriat chuan, Phullen tlangval leh paho chuan Chhawrtui atangin Changzawl lamah kalpuiin, Phullenah an zawn hawpui ta a. A pualin Lailak veng, Pu Hmingthanga In bulah a In tur an sak sak a. Tah chuan awm ve in, khawtlang mipuiten Buhfai leh a mamawh turte an khawn khawm sak a, eitur an in pek chhawk thin a. Chhawrtui khuaa a awm laiin  miin coat buang, fual lam deuh hi an lo pe a.  Chu a coat dawn chu ama mamawh lei nan pawisa a chantir kha tha zawkin an hriatsak a, Hmunhlui veng a mi Pu Chawngkhuma (Pu Kaphlira patea) chuan Rs 20 (sawmhnih) laiin an lei chhawn sak ta a ni.

A pian dik tawk lo vang hian a zan mute hi thawh a harsat a.  A upat deuh hnu phei chuan kal a harsat zuala, tlangval hovin an riahpui thin a ni. Vawikhat chu, Pu Ralzinga leh Pu Lalbuanga (Rammawii pasal) ten an riahpui a. Zanah a zun a chhuak ta, a tho mai thei si lo, “Tlangval te u, ka zun a chhuak e” a ti a. A riahpuitute kha an lo mutui deuh a ni ang, an hre thei si lo. Kawmchhak pa Pu Awrhchunga (Pu Hmingthanga pa) chuan a lo hria a, a zuk kai tho ta a ni awm e. Chutiang chuan khawtlang, thenawm khawveng nula tlangvalten an ngaihsak hle a ni.

Thangteeka hian Kohhran a belbul hle a. Kohhran mi tak a nih vangin Kohhran pawhin a ngaihsak em em a, chaw petu turte, riahpui tur ruatte pawh Kohhran hian a ruahman vek ṭhin a. Kohhran inkhawm a thulh ngai lo a, mahse a ke dik loh deuh vangin a kal tha thei vak lo va, a inkhawm turte hi tlangvalhoin an zak zeh a, an kalpui nawl nawl thin. Biak Inah hian Pulpit hnung lam deuhah chuan thutna chuam bik a nei a, a thlen tlai pawhin chulai chu a pan vang vang thin. Bible hi a kawl reng thin a, khawiah nge lehkha a zir hriat a ni lo va, Bible a chhiar thiam a, mahse a Bible chhiar erawh a awmzia hriat fiah hleih theih a ni lo.

Chutianga hun a hman hnu chuan, kum 1947 October ni 23, Nilaithawhtan khan chatuan ram a pan ta a. A thlan hi Phullen hmunhlui thlanmualah, tuna Bung lianpui dinna chhak lawk, Zangchhiaa (Lalbeli pa) thlan bulah an laih sak a. Thangteeka thih ni hian, mak tak maiin, khua a chhe nasa hle a, Thli a tleh hum hum a, nasa taka ruah surin, khua a cheng a, a hrehawm hle a ni awm e. Tlangval thlanlai tan pawh Thlan khur pawna awm kha a hrehawmin taimak leh tlawmngaihna zawkah ngaih hial khawpin khua a chhia a ni. He a thih ni a thli tleh hi Tualbung velah a na zual a, Kawlthei hnah leh thing hnah dangte, phaitual hnim chenin a chhem fi thulh nghe nghe.

Thangteeka ruang hi Phullen hmunhlui thlanmualah zah taka phum a nih hnuah, Phullen tlangval leh pahote chuan Thangteeka pual hian Lungdawh tha tak siam sak an tum ta zel a. Nula leh tlangval ten Thangteeka lungdawh tur chu Hmunhlui lam Khiangkarkah thlen hma Tuitai mawng ami an la a. Lungdawh tur an lak ni chuan mi ṭhahnem tak an thawkchhuaka, phur tak leh hlim takin, haw haw hulh hulh chungin Thangteeka Lung chu an zawn haw a ni. A  lungdawha thu ziak dah tur pawh tha tak a siam an duh zel a. Upa Zalawra (Sande Sikul lama mi lar tak) Mission veng chu an dawr a, ani chuan  in duh angin a thu rawn ziak ula, phaiah ka lo thawn ang e” alo ti a. Phullen YMA chuan Lungdawh a ziak tur thu chu Pu Zalawra an thawn a, ani khan tawifel leh kimchang tur siin a lo siam danglam hret a. Tichuan Culcutta-ah a thawn ta a, a thu ziak chu thir phekah reh thei lo turin thil var phum hmangin tha takin ziah a ni ta a ni.

Tichuan a thih atanga kum khat hnu, kum 1948 khan Phullen YMA chuan nalh leh mawi takin, Phullen Kawn atanga Aizawl lam panna kawngpui kam, hnai teah chuan Thangteeka Hriatrengna Lungdawh tha tak chu an siam ta a. He lungdawh hi lal Awksarala thlan tih lohah chuan a hun laia Phullen lungdawh tha ber leh mawi bera chhal theih a ni ang.  Thangteeka Lungdawhah chuan a hnuaia thu ang hian ziah a ni a, a laiah Kros lem mawi tak ziah lan a ni bawk –

ZORAM TLUANA MI RIANGVAI
THANGTEEKA
KUM 76, THIH NI : 23.10.’47

Kuta sak loh chatuan In chu
A tan buatsaih a ni.

LUNG PHUNSAKTU:-
PHULLEN
YOUNG MIZO ASSOCIATION
(Y.M.A 1948)

Khaw hlui atangin khaw hnuai lam, motor kawngpui kal awlsamna lamah khua chu insawn hret hret a nih takah khan khaw hlui chu daipawn ramngaw a lo ni ta a. Chutiang a nih tak avang chuan Thangteek Lungdawh pawh chu Motor kawngpui kam Serzawl-Kawn, tuna YMA Ram an tih takah sawn a ni ve ta a ni. (Thangteeka Lungdawh sawn a ni hi ka ui tak zet, mahse Thangteeka hmangaihna vang a ni zel tih erawh a chianga, a sawntute erawh ka dem lem lo– Buata)

Thangteeka pian kum hi Thlichhe tleh kum tih a ni a. Thlichhe tleh kum chu 1876 niin mithiam leh thil hre zawkten an sawi a. Hetihlai hian, a Lungdawhah chuan kum 76 mi niin ni 23.10.1947 ah a thi tih ziah a ni a.  Thlichhe tleh kum a piang, kum 1947-a thi a nih si chuan kum 72 mi ni awm tak a ni. Lungdawh phuntu Phullen Branch YMA te hian Thlichhe tleh kum hi an hai nge ni anga, a kum zat hi an chhut sual palh zawk tih chu hriat mai a harsa deuh.



Contact: 9862035204 & buata.tkt@gmail.com

*******************

Monday, January 22, 2018

MAWMRANG TLANG HUAI LAL SAHMULA





     Kan pi leh pu te atangin Ramhuai chi hrang hrang an sawi kan hre awm e. Ramhuai zingah hian mihringte tina thin leh nunna hial laksak thin an awm laiin, Ramhuai fel tak tak, mihringte malsawmna pe thinte pawh an awm bawk.

        Mizo pi leh pu ten Ramhuai an sawi thin hrang hrangte chu, a vai chuan kan sawi seng lo vang a. Ramhuai tam tak zingah Lasi, Khuavang, Maimi, Tau, Khawhring, Phung, Chawm leh Huai te hi hriat an hlawh viau. Huai kan tithe pawh hi Tui huai, Tlang huai, Sih huai, Bung huai te an awm ve leh bawk a.

        Mizoram a tlang huai zawng zawng zingah Mawmrang tlang huai lalpa Sahmula chu a thu ber leh huai ber a ngaih a ni. Mawmrang tlang hi Aizawl atanga hmar chhak lamah a awm a. Mawmrang chhim lam tlang chhip ah hian Lungpui tohlawt lianpui, fai vuk mai hi a a awm a. Chumi chung zawl chu thing vel to lovin phul te a awm a, a fai nuam hle a. Chulai chu Mawmrang tlang huai lal Sahmula tualchaina niin an ngai a, Sahmula Tual tih a ni.

        Sahmula pa hi Sabereka a ni a, Sabereka pa chu Belebuta a ni a, Belebuta pa chu Tuanlehmanga ni a sawi a ni. Sahmula hian fanu a nei ve a, a hming chu Lengthuampuii a ni awm e. Sahmula hi a huai hle a, ramhuai dangten an zahin an hlau hle a. Mihringte pawhin tihlungawi loh an hlau hle thin a ni.

        Hmanlai hian Reiek tlang huai hote chu, an lalnu Khawluahlali hovin Tlawng huai nena an  indo zo, hnehna lawmin chawng an chen a, an lam mup mup a. Chutih lai tak chuan thlang lam atangin Chhawrpial  Tlang huai ho chuan Reiek huai ho chu run an tum a. Reiek thuai ho awmna lungpui lian tak takte chu tih chim vek tumin a rukin an bei ta tluk tluk a. Chu chu Belkhai Tlang huai chuan a lo hre khiau a, Reiek Tlang huaite chu a khawngaih a, a hrilh ta a.

        Chutia an chawngchen hlim laia an awmna Lungpui kar chim vek tuma Chhawrpial tlang huai ten an lo bei chu an thin a rim a, Reiek huai ho chu Sialsir ah changing an thlawk chhuak a. Chhawrpial huai ho nen chuan vansang indona rapthlak tak mai chu an nei ta a. Thisen nasa takin a far a, Lu bung leh thla tliakin an tla a, an let rem rum a. Reiek Tlang huai lalfanu Darthaikawii pawhin nunna a chan phah a. An sal mante hnanga an phuar theih loh nan tiin Belkhai huai ho chuan chu lai Mau ho chu a chang vet chhuak chiatin mit a neih tir vek a. Hei hi tun thlengin a la ni zui zel a ni awm e.

        Chu indona rapthlak tak chu tlang huai lal ber Mawmrang tlang huai Sahmula chuan a lo hre ta a, tha a ti lo hle a, tawp turin a ti a. Mahse an indo nasa mai si a, an tawp mai thei lo va. Chutah Samula ngaihdan a ni ta lo va, Reiek tlang leh Chhawrpial tlang te chu a sai ta dum dum a, a hek huai nghe nghe a ni awm e. Chutia Sahmula a thinrim tih an hriat chuan, Reiek tlang huai leh Chhawrpial tlang huaite chu an indo chhunzawm ngam ta lo va, an tawp san ta a ni an ti.

        Mawmrang tlang atanga hla vak lo Zawngin leh Phullen ram inrina bul ah hian Lungleng kham a awm a, a bulah Tuivawl lui a luang bawk a. Zawngin ram ah hian Puk huai lalpa Melmula a awm a, Zawngin nula hmeltha Siami chu neih tumin a rim thin a ni awm e.  Tumkhat chu, Lungleng kham Huai ten Tuivawl tiau pho a an fate Ni lum ai tira an pho chu, Zawngin khaw pasaltha ramvak ten an rah hlum sak hlauh mai a. Lungleng kham huai te chu an thin a rim ta em em a. Phuba lak ngei duhin, mihringte chu tihlum ve ngei an tum a.

        Lungleng kham huai te chuan Puk huai lalpa Melmula chu an berawn hmasa ta a. Melmula chuan, “e Mihringte thih leh dam thu te chu, keia rel theih rual a ni lo ve, Mawmrang tlang huai lal Sahmula rawn zawk rawh u” tiin a lo hrilh a. Sahmula chu an pan ta a.

        Mawmrang tlang huai Sahmula chuan, Lungleng kham huaiho henah chuan, “mihringte hmuh theih lohin in insiam a, an kalna tur takah infate in pho bawk si a, an rah hlum mail oh nakah. Mihringte thiam loh pawh a ni lo, in fimkhur loh vang zawk a ni” a ti a. Lungleng kham huaite chuan Sahmula chu an hlau hle a, mihringte chungah phuba lak an tum pawh chu ti ngam ta lo a ni awm e.

        Hetiang hian ramhuite chanchin hi sawi tur tam tak a awm a. Mawmrang tlang huai lal Sahmula hian chanchin a ngah hle a ni. Sahmula tual bul velah hian Purun a awm a. Chu chu tuna Mizo purun ang hi a ni a, chu chu Sahmula purun an ti thin. Tin, Sahmula tualah hian Zawhte ki nei a awm a, a hmu apiang chu an thi zel thin niin an sawi thin bawk.

         Mizoram a Kristianna a lo luh hlim deuh 1903-ah Mawmrang Tlang bul Vanphunga khua Khandaih (Tuna Phullen ni ta) ah hian Kristianna a lo lut ve a. Sikul te dinin Kristian an pung zel a. Kum 1906 ah Khandaih khuaah chuan hri a leng ta hlauh mai a. Tui hri a ni awm e. Hei hi Kristian lote chuan Kristian te vanga lo thlengah an ngai tlat a. Kristian ten Ramhuai lal Sahmula an ti thinur niin an ngai a ni. Zosapte leh Sorkar lam ten hrileng tih reh tuma Tuikhura damdawi an phul te chu hre thiam lovin, Kristian te hian min hrai hlum an tum a ni ang tiin khaw thar kai an rel phah hial a ni.

        Heng ramhuai te leh an chanchinte  hi a thawnthu viau na a, kan pi leh pute atanga an rindan leh an hriat dan an inhrilh chhawn zel a ni a. Kan awih emaw awih lo emaw, a ngaihnawm bakah a hlu ve riau.

Buata Bawihtlung
9862035204, buata.tkt@gmail.com

Wednesday, January 17, 2018

NAIK SABINGA CHANCHIN

By – Buata Bawihtlung, on 4th March 2015
Mob: 9862035204

Sabinga Lung hi Aizawl Upper Khatla-ah a awm a, rual u deuh te chuan an la hre viau na a, thangtharte zingah erawh hre lo kan tam ta viau awm e.

 Sabinga hi Thangphunga Bawihtlung fapa a ni a, a unaute chu – Lalbawnga (Luangpawn khaw dintu), Hrangkunga te an ni. Indopui laia France ram kal zinga sorkar hriat hlawh khawp a hming chher, Indopui zawh hnu pawh a British sorkarin lawmman atana pawisa fai a pek zui leh hial, Mizo tlangval tlawmngai, Mizo zinga sipai tang hmasa, sulsutu chhuanawm tak a ni ti i ila a dik thei awm e.

 

 INDOPUI 1-NAAH A KAL VE:

Indopui Pakhatna 1914-1918 lai, kum 1915 chawhnu lamah British War Committee, a hnu a ‘War Cabinet’ tih zui tak khan, France ram khawthlang lama hnathawktu indaihlohna chuan an ral dona kawngah nasa takin nghawng a nei thei dawn tih an hria a. Kum 1917 ah Lushai Labour Corps chu din a ni ta a. Aizawl (Aijal) atangin Mizo (Lushai) 2100 zette chu France ramah hian an tir ta a.

 Labour Corps te hi Sipaite tanpui tura din an ni a. Thil tul hrang hrang, eirawngbawl, sipai mamawh thiar kual vel te, indona a sipai thite ruang senghawi te, kawng laih te leh thil tul awm ang ang te an thawk thin a ni. Lt. Col. Mayfair a kaihruainain Lushai Corps hian kum 1917 June thlaah Marseilles an thleng a, an zingah hian Rev. D.E Jones (Zosaphluia) pawh a tel ve nghe nghe a, ani hian tawng te a let a, a zirtir bawk a, a tangkai hle a ni awm e.

 

 RAL RAMAH SABINGA A CHE THA HLE:

Lushai Labour Corps zingah hian Sabinga pawh telin France ramah hian a kal ve a. Sabinga hi pa lian lam deuh, tlangval fel leh pian tha tak, hmel pawh tha ve tak a ni a. France ram kal Mizo tlangval rual 2100 zet zingah infiamna leh thil tihna hrang hrangah Sabinga chu a thei ber (Champion) a ni deuh zel. A remhriatna leh a felna te, a tlawmngaih leh taimaknate, tawng a man chakna avangte chuan an hotute pawhin an hre hle a, thil tihho reng rengah a kaihruaitu pawlah a tang deuh zel thin. Lushai Labour Corps dintu British sorkar pawh chu a chungah a lawm ve hle a ni ang, Indopui pakhatna zawh hnuah lawmman atan Rs. 850/- lai Sabinga hi a rawn pe leh a ni. Chutianga ral hmatawnga kum khat chuang an awm chhung chuan, Lushai Corps (Mizo) zingah mi 71 vel zet ten nunna an chan a. Kum 1918 May thla-ah Mizoram panin an lo let leh a, June 1918-ah Lushai Hills an lo thleng leh a ni.

  

MIKHUAL TLANGVAL A BUAN HNEH LO:

Sabinga hi tlangval lai pawhin, chak leh tlawmngai thei tak mai, an khuaah pawh inbuan chak a sawi a ni ve a. Tum khat chu mikhual tlangval nen an inbuan tir a. Sabinga chuan hneh ngei tura an ngaih laiin, a hneh ta tlat lo mai, mak an ti hle a. Mikhual tlangval hriat lohvah, a thian te chuan, “…tinge kha mikhual tlangval kha i hneh loh mai le, i hneh ngei kan lo ring a sin, ava mak ve maw le!,” an ti a. Sabinga chuan, “Khai a, fahrah a nih kha in hre na nge?” a ti mai a. Kha mikhual kha Fahrah a ni tih a rukin a lo hre sa a, chuvang chuan ngawi rengin lo hneh lo der hi a lo ni awm a.

 

 SIPAIAH A TANG LEH

France atanga an lo haw hnuah Khandaih khaw nula hmeltha Zazawni nen inneiin fa pakhat an nei a. Vanduaithlak takin an fapa chu kum hnih mi lekin a thi ta a. Chutia a fapa a chan ta mai chu a lungleng hle a, Aizawl lamah a kal leh ta a. Zazawni nen pawh an inthen zui a. Chutih lai chuan Aizawlah sipai an la a. Sipai latu Sibudar hnenah chuan “Kei pawh Sipai ah ka tang ve duh asin” a ti a. Sibudar chuan, “i duh a thu a ni mai lawm, kan hrechiang che a, i tan dawn chuan i intlar ve a ngai lo ve,” a lo ti mai a.

 France rama an awm laia a chet that avangin Sap ho khan an hre chiang a, Sipai-a a tan duh phawt chuan, intlar ve pawh ngai lova a luh theih thu an hrilh takah chuan Sipaia tan chu a tum ta a. Tichuan kum 1922-ah India rama Paramilitary force upa ber Assam Rifles chu a zawm ta a. Sipai-a a luh hnu hian infiamna leh thil dang dangah pawh a hming a chherin, midang kaihruaitu a ni zui zel a. Sipai a luh atanga rei lo teah Lance Naik a ni nghal thuai a ni.

  

HRAWVA FARNU NUPUIAH A NEI:

Khandaih Sikul zirtirtu hmasa Hranga fapa C.Nundanga sawi dan chuan, Sabinga hi a hmel leh pian te a tha a, mi hriat a hlawh bawk nen, nula lamah pawh a luck ve viau a ni awm e. Tichuan Aizawl lal Hrawva farnu Darzingi chu nupuiah a nei ta a. Darzingi nen hian fa pakhat an nei a, chu chu Lalbuati a ni a. Lalbuati leh a fate – Lalromawia te hi rambuai vel lai atang khan Kawnpui (Kolasib District) lamah an awm a, an inbengbel ta a ni.

 A nupui Darzingi hi Hrawva pianpui farnu tak tak a ni lo va. Darzingi nu laizawn Darchhungi kha Venghlui (Aizawl) lal Makthanga nupui a ni a. Lal Makthanga te chuan a thih hmain Hrawva hnenah, a nunau te, a nupui nuta leh laizawnte – Darhanga te, Darzawni te, Darbuangi te chu, pianpui unaute ang tak taka en ve turin a chah vek a. Chuvang chuan Sabinga nupui Darzingi leh Hrawva te hi unau tak tak anga awm an ni awm e.

  

MIZO SIPAI TANGTEN HEK AN TAWK:

Sabinga sipai a tan nawn leh lai hian Mizo sipai tangte chu Rumliana leh midang dang te an ni a. Mizo sipai tangte khan Sipai inkhaihhruaina an zawm tha viau lo a ni mai thei. Kha tih laia Lushai Hills District (Mizoram) awptu, Superintendent hmasa ber Major J. Shakespeare-a chuan Assam IGP, Shillong hnenah chuan, “Mizo te chu discipline nei lo lutuk, Sipai a tang tlak pawh an ni lo” tiin kum 1933 khan lehkha a thawn a. Assam IGP chuan Mizo sipaia tangte chanchin a hriat chuan, a hmunah kal chilh a, amah ngeiin rawn enfiah a duh ta a. Tichuan, IGP in Lushai Hills District (Mizoram) a tlawh dawn tih an hriat chuan, sawrkar (Superintendent) ho chuan theihtawpin an lo inpuahchah ta a.

  

MIZO FOOTBALL TEAM CAPTAIN A NI:

Kum 1933-ah Assam IGP chu Aizawl ah a lo kal ta ngei a. Assam Rifles te hi IGP hnuaia awm an ni a. A lo kal lawmnan ‘Mizo Football Team’ leh Vai (Gorkhali) Team te chu Football khel tura tih an ni a. Capt. Robertson-a chu Referee a ni a. Sabinga chu Mizo Football Team Captain a ni. Inkhelh hmain Mizote hi an infuih lawk nasa hle a. Mizo leh Vai inkhel a ni a, chak ngei ngei an tum a. Chak loh ai chuan in seh te pawh huam mai turin an infuih lawk a. Tin, an zingah hliam na an awm palh pawhin a enkawlna tur an thawh khawm anga Shillong-ah an in dah tur thu Jemadar Bawihchhunga’n a puang hial bawk a. Tichuan, hnam leh hnam, ram leh ram inkhel ang main theihtawp tak meuhin an inkhel ta a ni.

 An han inkhel chu, a hmuhnawm hle a ni awm e. Vanneihthlak takin Mizo Football Team te chu 2-1 in an chak ta a. An inkhelh laia Mizote huaisen zia te, an tumruhna te, chak tura an nawr nasat zia te leh an ralhrat (Aggressive) zia te chu IGP chuan a hmu ve vek a. Mizote sipaia tang tlak kan nih leh nih loh enfiah tura rawn kal Assam IGP chuan, “Mizote hi hnam huaisen an ni; Sipai huaisen a an sawi Gorkhali pawh an ngam a nia, sipai a tang tlak an ni, tunah hian Mizo atangin Sipai 50 dang kan lak belh leh ang” a ti ta hial zawk a.

Kum 1934 khan Mizo thalai 50 zette chu Sipaiah an lak belh ta a. Hei hi a huhova Mizote sipaia kan tan hmasak ber tum niin a hriat. Kha inkhelh avang khan a vawi khat nan Mizote a huhovin sipai kan tan phah a ni. Tin, kha mi tum a Mizo Team-te kha, Mizo hming chawi a Football Team hmasa ber niin a hriat a. Chuvang chuan Sabinga hi Mizo Football Captain hriat theih hmasa ber a ni mai awm e.

 

 SADHYA-AH SAWN A NI:

Mizo tlangval 50 rual sipai a lut thar te chu hmun hnih a thenin, 1934 khan Sadhya-ah leh Kohima-ah training tura tih an ni a. Lance Naik Sabinga pawh Naik-ah a kaisang a, 2nd Battalion Assam Rifles, Sadhya-ah sawn a ni ve nghal a. Sabinga kaihruainain Mizo sipai tang thar mi 25 te chu Sadhya-ah chuan tluang takin an kal ta a.

 Mizo tlangval rual, a huhova Sipaia lut an la awm ngai lo va, Mizo mipuiten an ngaihlu hle a. Mizo tlangval rual sipaia lut turte pual hian thlahna inkhawm Mission veng Biak In-ah ropui leh urhsun takin an nei hial a ni.

  

SABINGA A THI THUT:

Sadhya-ah kum khat pawh a awm tlin hma, awm hmun an bengbel awrh tihah Sabinga chu China ramri lamah enthlatu (spy) hna thawka kalin an Battalion Commandant chuan a hruai a. Chutah chuan vanduaithlak takin thing zar, vur in a bawm khah luk, rit tak tliak chuan Sabinga chu a tlak ta hlauh mai a, a thluak tuamtu a thler a. Tichuan, rin loh takin Sabinga chu February ni 28, 1935 khan Dibrugarh-ah a thi ta thut mai niin sipai tangve te chuan an sawi a.

 Sabinga thih danah hian, hriat dan inang chiah lo, mahse inzul angreng tak a awm a. A tupa Lalromawia’n a hun laia Sipai tang ve thote titi atanga a hriat nia a sawi chu, Sabinga te chu tuikhawhthlaah an inbual a, chutia an inbual lai chuan chhak lam atangin Lung a lo tla a, chu chuan Sabinga lu chu a fuh ta hlauh mai a. Sabinga chu Damdawiin panpui nghal ni mahse chhan theih lohin, a thi nghal a ni.

 A tupa Lalromawia chuan, a pu Sabinga thih dan hi tihpalh ni lovin, itsikna avanga thleng nia a ngaih thu leh chu ngaihdan chu a hun laia sipai tang ve tho Pu Ralzinga te, Pu Pakunga te sawi atanga a hriat niin a sawi bawk. Hnamdang kara awm an ni a, Sabinga hming a tha viau mai leh hotute duhsakna a dawng thin chu hnamdang sipai ten itsikin, a inbual lai chuan a titu ber hriat lohvin chhak lam atangin amah delh tur takin Lung chu an titla lui niin an ngai a ni.

 Sabinga hi a hnaah a felin a tluang hle a. A u fapa Thanghrima (Luangpawn VCP hmasa ber) hnena a sawi dan chuan, “Kutze entu khan, ‘Holder i kai lo ang’ min ti ve ngawt a, mahse hei Holder chu ka kai ngei dawn chu a ni si a,” tiin Holder a nih ngei tur thu Thanghrima chu a hrilh a ni awm e. Mahse, mak angreng takin Holder a kai hmain a thi ta thut a ni. Mizo pa lar, sipai chhuanawm leh hmingtha, Mizo sipai rual kaihruaitu Naik Sabinga a thi ta thut mai chu Mizo ten mak an ti em em a. A thih thu chuan Aizawl khawpui a fan chhuak rang hle a, mi ten an uiin an sawi luai luai a ni awm e.

  

UNION JAG HMANGA KHUH:

Sabinga chhungte leh 1st Assam Rifle leh 2nd Assam Rifle te tangkawp chuan ni 26.05.1935 khan Sabinga pualin Aizawl Khatla veng Far hmunah Sabinga Lung chu mawi takin an phun ta a. Sabinga Lung phun ni hian Sorkar mi lian leh Aizawl mi pawimawh hrang hrang an tel kim hle a. Sipai lal te, Aizawl pastor leh Mizoram awptu lal ber Bawrhsap Major MC Call te pawh an tel a.

 Sabinga Lung phun inkhawmah hian Hav. Pakunga chu Bible chhiarin a tawngtai a, Sipai lal (Assam Rifle Commandant) A.L. Fell chuan Sabinga Lung khuhna Union Jag (British Flag) chu urhsun takin a hawng a. Ropui takin Sipai danin zahna lantir chunga thlah liam a ni ta a. Sabinga hi Mizo zinga Union Jag (British flag) nena thlah liam hmasak ber ni a hriat a ni.

   

SABINGA LUNG HUMHALH LEH TUAIHNUM:

 Kum a lo kal leh deuh a, Sabinga Lung chu a lo hlui ve ta a. Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) chuan kum 2019 vel atang khan mawi leh tha zawka siam tha leh turin hma an la a, Sabinga Lung Project Committee an in siam a. Anni hmalakna hnuaiah, Sabinga Lung chu mawi leh tha taka siam that leh niin, ni 29.10.2022 (Inrinni) dar 11:00 a.m. khan hawn a ni ta a ni. Sabinga Lung siam thar leh nan hian Aizawl Mihlun Thlah (AMT) ten Rs 140000/-, Pu VL Zaithanzama MLA in Rs 100000/-, Pu Lalhmingmawia, Counsellor, AMC in Rs 100000/-, Director, Art & Culture Deptt Mizoram-in Rs 100000/- leh, Assam Rifles Ex-Servicemen Association ten Rs 10000/- an thawh a ni.

 Sabinga Lung hawnna inkhawm hi Pu Dominic Lalhmangaiha, Chairman AMT in a kaihruai a, Pu VL Zaithanzama MLA Aizawl West-III chu Khual zahawm niin  Upa Lersithanga Thakthing chuan hunserh a hmang a, Maj. (Rtd) K.Thangkima’n Technical Report pe a. Khuallian Pu Lalrinenga Sailo, Aizawl Municipal Corporation, Meyor chuan Sabinga Lung siam thar chu a hawng ta a ni. Lungphun hawnnaah hian Pu K.Liantlianga AMT Vice Chairman chuan lawmthu sawina hun a hmang a, chumi hnuah 2nd Assam Riffles Pipe Band ten rimawi an tum a, urhsun takin Sabinga Lung hawnna inkhawm chu hman a ni.

 Sabinga leh a puala Lung phun siam a nih chungchangah hian Mizo sipai tang hmasate inpumkhatna thatzia a lang chiang hle a. Tin, Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) ten hetia tha zawk leh mawi zawk Sabinga Lung an siam thar leh hi a lawmawm tak zet a ni. He lungdawh hi tunah hian Upper Khatla, Aizawlah hian hmuh theihin a ding a ni.

 

 (UPDATED - Sabinga Lung phun siam thar leh hawnna 29.10.2022 (Inrinni) hian, ka zing chhuak chu ka tel ve nghal a, nihlawh ka inti hle. https://buatabawihtlung.blogspot.com/2022/11/sabinga-lung-phun-that-ni-2022.html BB)


Monday, December 11, 2017

ROTHAI PÛK KA LÛT VE TAWH

 
Rothai puk

Phingnu leh Phingpa


He pûk hi, a hming chu ROTHAI PÛK a ni a. Lungpui lian tak hnuaia awm a ni a. He Lungpui chung hi a zawl durh mai a. Lungpui chung zawl pharh duai ah chuan Ramsa mak tak lem pahnih a awm a. Chu ramsa pakhat zawk chungah chuan mihring ang tak, hmel hmai mak tak nei chu a chuang a. Fei ni awm tak keng a, hmanhmawh hmel taka an tlan lai a nih hmel hle nghe nghe.

He puk chung Lungpui zawla milem inziak hi, RAIRAHTEA thawnthu a, Chhawnabawraza Sakawr thlaki sen ruang duhsak taka an ei tir PHINGNU leh PHINGPA lem a ni e an ti. Phingnu leh Phingpa te hian Rairahtea tupa Rengtea chu Ramhuai turpai, Sakei anga inlar lakah an chhanhim a nih kha. He Lungpui chunga PHINGNU leh PHINGPA lem chu Art & Culture Deptt in a humhalh nghe nghe a ni.

Chu milem leh he Pûk hi engtik ațanga lo awm tawh nge hriat a ni lo va. Hemi bula khaw awm te hi kum 100 an awm tling tawh a. He khua a awmte hian, an hriat phak chinah an pi leh pute ațang tawhin he puk leh Lungpui chunga milem inziak hi a lo awm sa tawh a, engtik lai ațanga lo awm tawh nge tih hre pha an awm lo a ni awm e.

He Pûk hian ROTHAI PÛK tih hming a put chhan hi, a hming ațang pawh hian a hriat thiam theih ruak a. Hman lai huna Ro te chu Țhi leh Dar te a ni a.  He puk hi tun hma chuan tuna a lan dan ai hian a zau zawk a. A chhungah hian lutin, puk chhung chhuat chu an thai (hai) an thai a, Dar te, Țhi te an thai chhuak leh nawlh țhin a. Chutianga Ro hlu tak tak Țhi te an thai chhuah leh nawlh țhin avang chuan, beiseina nen an thai leh țhin a. Chuvang chuan ROTHAI PUK an ti ta a ni.

Helai hmuna lo awm hmasa te khan, he PÛK ah hian an RO neih hlu tak tak – Țhi te, Dar te an lo phum țhin a ni ngei ang. He puk hnuai lei hi an thai (hai) nasa deuh nge a hnuaia Tlumpi ten lei an khawih danglam nasa nge ni, Lungpui hi tun hma aiin a awp hniam a, leiah a tlum lut hret tih a chhehvel miten an sawi. Chuvang chuan he pûk hi a zimta sawt a ni awm e.

Kum 2012 vel daih tawh khan, Darlawn chhehvel a kan tihtur tizo chu zan kan riak a, a tuk zingah chhuakin, haw pahin nikhat chu hetiang vel tlawh hian helai vel khua hi ka fangkual a, Pûk te ka lût a, Lungphun hlui leh hlu tak takte ka tlawh a, ka va hlim ve chiang tak. Zinna vela hun awl neih zauh hi chuan, hetianga hmun danglam leh thil hlui leh hlu tlawh chhuah hi ka nuam tih zawng taka ni ve tlat.

Mahni chauh a kal erawh Thlalak a buaithlak duh deuh. Tunah erawh selfie stick a awm ta a. Pûk luhna ko ah Camera ka dah a (self timer), a luhna a zim si, Camera ti sawn lova Pûk a luh a har si, 10 seconds chhunga luh ngai bawk si. He Thlalak nei tura ka beih nasat zia kha… ka nuih a la za.  hahaaa

KRISMAS HLA 'AN RUAT LAL IMANUELA' LEH A PHUAHTU


Buata Bawihtlung
Dt 10th December, 2017, 10:13 PM






Phullen ah chuan AN RUAT LAL  IMANUELA tih hla sa lova Krismas hman chu thil theih loh a ni ber mai. Sak a nuam em em a, Krismas hun nen a inmheh ngawih ngawih a ni ber mai. Hetih lai hian hmun thenkhatah erawh sa thiam lo an tam vet ho bawk. He hla hi Phullen makpa Pu Ralngama phuah a ni.
Pu Ralngama hi NE Khawdungsei khua, Hrahsel hnam,  Pu Tumpanga leh Pi Liansiami te fapa a ni. A pianna khua tak chu Kanhmun khua a ni a, kum 1907 a piang a ni. A nupui Pi Tlanglawmi hi Bawihtlung niin Phullen nula, Pu Laibuanga fanu a ni.  
Pu Ralngama pa Pu Tumpanga hi pa lian leh chak, Mizo zinga sang ber a pawm a ni a.  Pu Ralngama Record a a lan dan chuan feet 6 leh inches 9 a sang, sum 6 a lian a ni a. A ruhro phawrh a, tunlai thiamna hmanga teh nawn leh tute pawhin feet 6.7 chu a tling neiah an ngai. Pu Tumpanga nau Thangruaia (Ruaikenga) pawh feet 6.6 a ni a, Vaitlaia Hrahsel pawh feet 6.3 a ni bawk.  Pu Ralngama erawh hi chu, a pa te angin pa lian tak a ni ve lem lo.
Kum 1916 khan Pu Ralngama chu Kristianah a in pe ve a.  Lehkha a thiam hle a, kum 1923 ah Mizoram puma Lower Primary Exam ah Pakhatna a ni. Kum 10 chhung zet (1925-35)  Khawchhiar  hna a thawh hnuah  kum 1936-1937 khan Tirhkoh hna a zir leh a.  Khawkawnah leh NE Khawdungseiah zirtirtu hna a thawk zui.  Kum 1956-ah Kohhran Upa atan nem ngheh a ni.
Zirtirtu a nih bakah Hla phuah thiam a nih avangin Pu Ralngama hi a lar ve hle a. Phullen nula Tlanglawmi a rim lai hian, Tlanglawmi hnenah nei turin Pu Thanghrima (Ka pu pa - BB) ten an lo fuih fiam ve thin thu Pu Thanghrima sawi ka piin nikum khan min hrilh chhawn ve leh a ni. Pi Tlanglawmi unau te chu Pu Laibuanga (Zemabawk lama awm thin) te, Pu Engliana (Burma sipai a tang) te, leh midang te pawh an la awm awm e.
Pu Ralngama hi mi tlawmngai leh huaisen, mi taima tak a ni a, Kohhran leh khawtlang tan a tangkai hle. A hla 50 zet zingah  “Lal pian hun lawmawm tak kan thleng leh ta” tih leh An ruat Lal Imanuela” tihte hi Kristian Hla Bu ah seng luh a ni a. An ruat lal Imanuela tih hla phei chu, Phullen tlangdung, Zawngin, NE Khawdungsei tlangdung velah a lar hle.

Pu Ralngama hi kum 1981 October ni 25 khan a thi a, “Aw ka Thla, i lal a ni” a tih Isua kiangah awm hlen tawh turin Khawdungsei thlanmualah vui liam ta a ni.

Pu Ralngama hla a te hi en ila, Lal Isua a hmuh chian zia leh Van khawpui a suangtuah nasat zia te, Lei mihringte, Isua zara kan vanneih zia a hmu chiang tih a hriat a. Remna duh mi, mitinte hi hlim tak leh lungrual taka awm ho dial dial duh mi a ni tih pawh a lang chiang hle bawk.

A hla pahnih atangin, a hla chang then khat hi han dah chhuak ila:

I ngai lo’m ni Chhamdamtu,
Lung man tam khawpui tual nuam,
“Aw, ka ngai, ka van phawpui,
Mahse nangmah vang hianin,
Lei hrehawm thimah ka vai a ni

Khawvel lal tam tak an piang,
Iin mawi ropui tak chhungah
En teh van Lal pianna bawngin saw,
Aw, ka thla, i Lal a ni,
Zawtin zawng la, ranthlengah,
A chun riang Marin a chawi, an ti.
          # (An ruat lal Imanuela)

Lal pian hun lawmawm tak kan thleng leh ta,
Hlim taka lawmin zai i vawr ang;
Thihna thim hnuaia thute tan enna ropui a thleng ta,
Haleluia! Lawmin i zai ang.
          # (Lal pian hun lawmawm tak kan thleng leh ta)

Lawmin i zai ang u,
Min Tlantu a piang ta;
Haleluia, a hming i fak ang;
Lei chungah rem leng se,
Hnam ze tinrengte tan,
Kan tan damna a rawn thlen ta e.
          # (An ruat lal Imanuela)

He a hla Kristian Hla Bu a awmte pahnih te han sak ngat hi chuan tinlungah Krismas hun fiah takin a lo lang zut zut thin a. He hla tui taka sak theihna  Phullen ah ngei Krismas hman a chakawm fo thin.

Source:
  1. Pi Solfathangi, Tuikhuahtlang
  2. Pu B. Ngurchhawna, Phullen
  3. Kristian Hla Bu 

Tuesday, September 12, 2017

ALPHONS KANNANTHANAM



Sunday liam ta, September ni 3, 2017 a Union Cabinet siksawi tum a Minister thar pakua zingah khan, Alphons Kannanthanam, kum 64 mi, MP ni bawk si lo kha Minister atan ruat a ni ve tlat mai a. BJP chu Hindu deuh ngun leh Kristian nekcheptu deuha kan ngaih lai a, BJP awm mumal lohna state Kerala mi, Kristian ni bawk si Minister a lakluh a ni ta mai khan ngaihven a hlawh phah ve viau. Prime Minister Narendra Modi hian a ring tawk hle a nih a rinawm awm e.

Alphons hi IAS chawl ta, Advocate leh Politician ni bawk a ni. Kerala a Kottayam district, electric luh lohna khua Manimala ah August 8, 1953 khan lo piangin, unau pianpui pakua, fahrah enkawlna atanga an adopt 2 nen unau 11 an ni a. A naupan lai chuan tawng mawh tak a ni awm e. Electric luh lohna atanga sikul kal chhuakin MA economics a zo a. Mi tumruh leh tum sang tak a ni a. A collage kal laiin, Debate a inelnaah a chhuak ve a, a thiam lo hle a niang Pheikhawkin an vawm sup sup a, stage ah pheikhawk 250 vel zet a tlingkhawm hial an ti. Mahse a beidawng mai lo, University an kal leh chiah chu Inter University Debate-ah a chhuak leh a, India ram pum inter University Best Debater kum 3 zet a ni leh thei a ni.   

Kum 26 val a nih lai, kum 1979 a UPSC exam result chhuak a a ti tha zual te, chanchinbuin a chhuah zingah a hming a tel ve te khan a phili phah lem lo hle a ni awm e. Chanchinbu chu lukham hnuaiah dahin a mutsan leh mai a ni awm e. A sawi dan chuan, Result list a tlar hmasa lamah a hming a lang dawn tih kha a lo rin sa ve reng a nih vangin a danglam phah vak a lo ni awm e.

IAS a ni a, Minister leh politicians te hnuaiah awm mah se, politicians ten a dik a dawk pawh thlu lova an duh duh a an rah hrual mai mai theih mi nih a tum lo bur.  Tanpuitu nei ve lote tana dinsaktu leh tanpuitu nih chu a tum leh a intiamna a ni. A tiam angin mi pawh a tanpui nasa hle reng a.

Kum 1988-1991 chhung Kottayam a DC a nih khan Kerala ah a lar tawh hle a. Zirna a ngaipawimawh a. A kaihhruaina hnuaiah Kottayam chu India ram khawpui zinga ziak leh chhiar thiam lo awm lohna khua ni thei hmasa ber a nih tir a, a lar zual phah hle. A felin a fing tel bawk a, corruption lakah a fihlimin mai a ni lo, a do bur bawk a. Kum 1992-2000 chhung khan Delhi Development Authority (DDA) Commissioner a ni a. He mi chhung hian eirukna a bei nasa hle a. A thupek angin dik lo taka sak, (a then te chu misual rual ‘Mafia’ ho ta a ni awm e) In (building) 14310 zet thiah a ni a, ram pawh cheng vaibelchhe 10000 hu zet hman theihin a la let leh an ti.

Heng vang hian a hming lemah Thiattupa (Demolition Man) an vuah a phah a, a lar hle. Mahse a thiltih avang hian eirukna laka fihlim lote huat a hlawh phah a. A nupui pawhin thichhawnga sawisak leh kalsan tawkin, a lu ah nasa taka hliam a tawrh phah tawh a, a fate pawhin kut an lo tuar ve hial bawk. Thah tumtu a nei reng a, a Car te pawh sialaia kah a ni a, mi kut tuara thih hlauhawmah a awm reng a ni ber. Heng avang hian, khatih lai khan englai pawhin silai pahnih a pai ziah phah a ni. 

Mahse Alphons hi Delhi mipui ten an thlawp hle a. Times of India in a zirchian naah Alphons Kannanthanam hmalakna hi Delhi mipui 89.6% zetin an thlawp a, hetianga sang mipui thlawpna hi official zingah hmu an la awm ngai lo tih a ni. Kum 1994 khan Time Magazine’s 100 Young Global Leaders ah Alphon hi a tel pha ta hial a. Corruption a do a a beih nasat avang chuan transfer pawh a tawk ve a ni awm e.

Kum 2006 khan IAS atanga chawlin MLA turin Kanjirappally constituency-ah Independent in a ding a, CPI(M) hruai Left Democratic Front ten an thlawp a. Cheng nuaih 10 pawh seng tling lovin hneh takin a tling a. MLA danglam tak nih a tum tlat a. A mah ngieiin a motor chu khalhin khualbuk (resthouse) tetakteah a khawsa ta a. A bial tan cheng vaibelche 350 zet a thawhchhuah sak a, Best MLA award pek hial a ni.

Minister nih theihna kawng pawh a inhawng a a lan laiin, a bial ngaia MLA nih leh chu a duh ta hauh lo mai. A chhan pawh eng dang ninlovin, India ram zahve in eitur mumal an hmuh loh lai leh India naupang zahve zet ten zirna sikul an kai theih loh laia, constituency hausa ber a MLA  nih chu a tihtur niin a hre lo ni. A ngaihpawimawh leh hmalak duhna hlawm lian deuh pathumte chu – mitin ban phaka eitur chhawp sak te, naupang zawng zawng sikul kai tir te leh mitin tana hna thawh tur siam a ni.

IAS a nih chhan ber pawh, IAS chu mite tana rawngbawlsakna tura tha ber nia a hriat vang a ni a. Politics a luh chhan pawh, mite hlim hmel puttir thei tur a thiltihtheihna sang tak pe theitu a nih vang niin a sawi a. Kum 2011 March 24 khan Nitin Gadkari an BJP ah a lawm lut a, kumin 2017 khan National Edn Policy member ah ruat a ni a. Tun 3rd September, 2017 atang khan MP pawh ni sa miah lo kha, Union Minister of State (Independent Charge) - Ministry of Tourism leh MoS - Ministry of Electronics and Information Technology a tan ruat a ni ta hial a ni.

A thil thir dan hi a ropuiin a awhawm ngawt mai. “Khawvel hi suangtuahna leh tum nei sang apiangte ta a ni. Tun lai nu leh pa ten an fate tana an vei ber chu, Exam ah topper ni se, entrance exam ah tling se, hna mawm deuh thawk se, tichuan nupui pasal nei se tih a ni vek ringawt a. Nu leh pa ten an fate, zirlai naupang ten suangtuahna leh duhthusam an neih ve an rem tih sak lo. Hemi chhan bul ber chu, pathian pakhat ‘Sum/Pawisa’ chiah an biak vang a ni” a ti hmiah mai. “Pawisa hi kan ngaihpawimawh ber a nih chhung chuan, Nun hi awmze nei lo a ni ang” a ti.

Mi tam takin mahni inrintawkna an nei lo a, midangte chu fing bik, thiam bik angin an ngai thin, hei hi nu leh pa te bakah zirtirtu ten naupang te enkawl dik tawk loh vangah a ngai. Mi thenkhat chuan mite thlir dan an ngaichang nasa lutuk a, nun hi hlauhnain an hmang ral a ni ber a. Chutianga a awm ve loh nan, Mi ten an thlir dan chu ngaihtuah lo lui tlat turin a rilru siam tlat thin.

Thenkhatin, an hlawhchham chhanah system an mawh puh thin chu a duh lo hle. Ani chuan, “kei hi SYSTEM chu ka ni”, hruaitu lu a dik chuan system chu a dik nghal mai tih chu a ngaihdan a ni. Mi tam takin, system dik loh vangin an duh angin thil an ti thei lo ni a an sawi thin chu a pawm lo. “Chutiang rilru an put vang chiah chuan, he ramah hian thil tam tak a thlen loh phah thin reng a ni” a ti hmiah. 

Mi hming tha tak, eirukna do bur, thih leh dam karah pawh dik leh tha a tihah chuan kal zel ngam mi, mithiam leh taima, mite tanpui nuam ti mi Kerala Kristian hi, a namai lo hle a, Modi hian Kerala a vote zawn nan ngawr ngawr Minister dinhmun hi a pe lovang tih a rin theih. Kan la hre zel ang chu.



*****BB060920171103PM*****